Tradycja literacka Peru od lat ma silną pozycję w Ameryce Łacińskiej. Poezja Césara Vallejo, eseje José Carlosa Mariátegui, powieści Mario Vargasa Llosy i wielu innych autorów, dostarczyły niezliczonych refleksji na temat Peru w ciągu ostatniego stulecia. Kino peruwiańskie, jak dotąd, nie może się pochwalić podobnym uznaniem. Wciąż pozostaje w tyle za argentyńskim, chilijskim i kolumbijskim odpowiednikiem.

Pomimo, że filmy z Peru pojawiają się na łamach magazynów filmowych i są pokazywane na międzynarodowych festiwalach filmowych, jest to wciąż bardzo mało znana i nieco egzotyczna kinematografia z perspektywy polskiego i europejskiego widza. Z pewnością warta odkrycia, jeszcze niezbadana przez festiwale filmowe poza Ameryką Południową.

Tramway Film Festival ma ambicję, ażeby nie iść utartymi torami kinematografii i chce odkrywać przed widzami nowe i nieznane dotąd horyzonty kina, dlatego tuż po zakończeniu pierwszej edycji podjąłem decyzję, że to Peru będzie bohaterem sekcji Cinemundo w tym roku.

Sam proces selekcji filmów trwał kilka miesięcy. W tym czasie obejrzałem blisko dwieście peruwiańskich produkcji. Niekiedy dotarcie do filmów i ich twórców stanowiło nie lada wyzwanie. Co ciekawe, od samego początku zauważyłem, że w porównaniu z kinematografią litewską, którą pokazywaliśmy w tej sekcji podczas pierwszej edycji festiwalu, pojawiły się zupełnie inne proporcje pośród oglądanych filmów. Tym razem przeważały filmy eksperymentalne, hybrydowe i dokumentalne. Filmy fabularne stanowiły mniejszość.

Zdaję sobie sprawę, że poznałem zaledwie niewielki wycinek peruwiańskiej kinematografii. Wyboru jedenastu filmów do pozakonkursowej sekcji Cinemundo dokonałem samodzielnie, gdyż taki sposób podejmowania decyzji pozwala na zachowanie większej spójności programowej. Moim zamierzeniem było pokazanie spektrum wyrazów artystycznych, zgodnych z ideą festiwalu, a więc wizji i odwagi twórczej oraz wzajemnego przenikania się kina fabularnego i eksperymentalnego.

Wybrane filmy zostały zrealizowane w latach 2018 – 2023. Peruwiańscy twórcy mają odwagę eksperymentować i wychodzić z interesującego założenia jednoosobowej kamery. Tworzyć wielogłosowe pieśni sprzeciwu czerpiące z tradycji kina materialistycznego i odniesienia do peruwiańskiej mitologii. Dżungla, sny i rytuał. Poetycki dialog ze zwierzętami. Posągi, majaczące góry, unoszący się dym i przelatujące nad głowami ptaki. Wszystko wydaje się ze sobą powiązane, przenikające się nawzajem - ludzie i ziemia, góry i niebo, światło i ciemność.

Kiedy widzimy kawałki białego gradu spadające na ciemny skrawek ziemi, nie różni się to niczym od oglądania grupy ludzi śpiewających i machających flagami na ulicy. Filmowe obrazy peruwiańskich twórców nie uciekają bowiem od bieżącej polityki i spraw społecznych. Pokazują ciągły sprzeciw wobec niesprawiedliwości i krzywdy ludzkiej.

Nic dziwnego, że peruwiańscy twórcy zabierają głos w sprawach publicznych. Burzliwa historia, w tym wojna domowa, walka z partyzantką i morderstwa polityczne. W ostatnim czasie kolejne fale protestów, między innymi filmowców, po pojawieniu się niepokojących informacji dotyczących ograniczenia dofinansowania kina ze środków publicznych i wprowadzenia cenzury.

Miejmy nadzieję, że ten konflikt nie spowoduje zatrzymania rozwoju tej kinematografii, tym bardziej, że w ostatnich latach w Peru pojawiły się ciekawe, oddolne inicjatywy. Jedną z nich jest desistfilm, magazyn powstały w 2012 roku jako niezależne miejsce krytyki filmowej. Nie ogranicza się on do lokalnych odbiorców. Powstał z myślą o staniu się oknem, które przybliży filmy i twórców peruwiańskiej społeczności audiowizualnej, która powoli wychodzi z cienia. Redakcja publikuje teksty w formacie dwujęzycznym, co ma na celu zainteresowanie tą tematyką także czytelników z innych szerokości geograficznych.

Poza krytyką filmową, oprócz samej produkcji, w kształtowaniu przyszłych twórców i odbiorców kina artystycznego, niezwykle istotną funkcję odgrywają również festiwale filmowe. Jednym z nich jest Międzynarodowy Festiwal Filmowy Lima Alterna, będący przestrzenią do prezentacji najlepszych międzynarodowych filmów, w szczególności filmów z narracjami alternatywnymi do konwencjonalnych, z alternatywnymi sposobami produkcji, które proponują nowe formy, narracje i innowacje wizualne w fabule, dokumencie i hybrydzie, a także propozycje związane ze sztuką wideo i eksperymentami filmowymi autorstwa młodych filmowców i współczesnych mistrzów.

Na koniec, pragnę bardzo podziękować Monice Delgado z desistfilm i Faridowi Rodriguezowi Rivero z Lima Alterna za pomoc, a także wszystkim peruwiańskim reżyserom, których filmy obejrzałem. Była to niezwykle interesująca podróż w nieznane.

Bartosz Reetz, pomysłodawca i dyrektor artystyczny Tramway Film Festival

Lista filmów wybranych do sekcji pozakonkursowej Cinemundo:

• After the dust | Colectivo Silencio | Peru | 2022 | 25’ | polska premiera
• Animal Within | Ivonne Sheen Mogollón, Rebeca Alván | Peru | 2018 | 12’ | polska premiera
• As I wait | Nicole Remy | Peru | 2020 | 6’ | polska premiera
• Center, Ring, Mall | Mateo Vega | Netherlands | 2023 | 17’ | polska premiera
• La fuente de agua | Irma Cabrera Abanto | Peru | 2019 | 3’ | polska premiera
• Notes on Connection III | Andrea Franco | Peru, USA | 2021 | 12’ | polska premiera
• Summits and ashes | Fernando Criollo | Peru | 2020 | 17’ | polska premiera
• The distance of time | Carlos Ormeño Palma | Peru | 2021 | 19’ | polska premiera
• The oblivion of mirrors | Miguel Ángel Calderón | Peru | 2022 | 17’ | polska premiera
• To cut a tree in a green moon | Felipe Esparza Pérez | Peru | 2021 | 9’ | polska premiera
• Where is Marie Anne? | Yaela Gottlieb | Argentina, Peru | 2022 | 6’ | polska premiera